Subota rano ujutro 16. maja 1992 godine, pre 34 godine, tačno u 5.20 sati ujutro odjeknula je prva eksplozija, pet minuta do šest začula se serija eksplozija na pistama aerodroma Željava kod Bihaća, u 6.47 odjeknula je jaka eksplozija u dubini planine i uz jaku grmljavinu sva četiri ulaza u podzemne hangare vojnog aerodroma Željava bili zarušeni.
Na ovaj način specijalna inženjerijska jedinica bivše JNA digla je u vazduh jednu od najskupljih investicija bivše JNA, podzemni aerodrom čija je gradnja trajala skoro 10 godina i u koji je prema nekim procenama uloženo čak 4 do 8 milijardi dolara u jedan gradndizoni projekat i jedan od građevinskih simbola bivše SFRJ.
Napravljen da izdrži atomsku bombu
Aerodrom Željava, poznat i pod šifrovanim nazivom "Objekat 505", izgrađen je tokom Hladnog rata kao jedno od najambicioznijih vojnih postrojenja bivše Jugoslavije. U funkciju je stavljen 1968. godine i predstavljao je vrhunac vojnog inženjeringa tog vremena.
Posle sukoba Jugoslavije sa Staljinom 1948. godine, jugoslovenski državni i vojni vrh živeli su u stalnom strahu od moguće invazije - prvo sa Istoka, a kasnije i od potencijalnog nuklearnog sukoba između blokova. Upravo zbog toga, Josip Broz Titodoneo je odluku da se grade ogromni podzemni vojni objekti koji bi mogli da prežive čak i nuklearni napad.
Kompleks je bio koncipiran kao potpuno podzemna vazduhoplovna baza sa tunelima dugim oko 3.500 metara, širokim 20 i visokim 8 metara. U njegovim hangarima moglo je da bude smešteno više od 50 borbenih aviona, dok je sistem uključivao i pet pista i čitavu mrežu podzemnih galerija.
Posebno je bio projektovan da izdrži direktan nuklearni udar snage oko 20 kilotona, što odgovara jačini bombe bačene na Nagasaki. Ulazi u kompleks bili su zaštićeni masivnim čeličnim vratima teškim i do 100 tona, čime je Željava važila za jednu od najbezbednijih vojnih baza u Evropi.
Izgradnja je, prema planovima tadašnjeg vojnog vrha, bila odgovor na procenu da bi klasične vazduhoplovne baze bile previše ranjive u slučaju napada, pa je odlučeno da se stvori duboko ukopani sistem koji može da funkcioniše i u ekstremnim ratnim uslovima.
Svoj kraj aerodrom je doživeo 32 godine od svečanog otvaranja. Eksploziv je aktiviran u specijalnim komorama postavljenim tačno na određenim mestima duž piste, stajanki i drugim vitalnim tačkama aerodroma.
Komore za smeštaj eksploziva postojale su još od ranije, kopane su u obliku tunela koji su se koso, a onda vertikalno spuštali u dubinu ispod svake piste. U 6.47 sati začula se jaka eksplozija uz potpmulu grmljavinu sa kojom su sva četiri ulaza u podzemne hangare bili zarušeni.
Trinaest minuta pre osam sati sam Bihać zatresao se od stravične eksplozije, a sa obronaka Plješivice digao se u vazduh plamen i dim, kao da je u pitanju kataklizma.
Postoje neproverene priča da je serija eksplozija izazvalo tektonski poromećaj kao da je u pitanju zemljotres snage 9 po Merkalijevoj skali. Sa ovom poslednjom eksplozijom cela vazduhoplovna baza je bila onesposobljena. Čuvena vojna baza u kojoj je bio prestiž boraviti, a kamoli raditi je uništena sa 56 tona eksploziva.
Jezive detonacije progutale su aerodrom u kome je nekada radilo i boravilo oko 2.000 pilota, aviomehaničara, tehničara, vojnika. Jedino nije bila uništena radarska stanica na vrhu Plješivice.
Nakon rata, područje aerodroma ostalo je napušteno i minirano. Godinama su pojedini delovi infrastrukture devastirani i raznošeni u potrazi za sekundarnim sirovinama. Bilo je ideja da se prostor pretvori u centar za azilante ili da se pista koristi u civilne svrhe, ali nijedna od tih inicijativa nije realizovana - umesto toga, za civilni saobraćaj opredeljen je aerodrom u Golubiću kod Bihaća.
Danas je Željava tek tiha ruševina podzemnog giganta, koju povremeno posećuju avanturisti i ljubitelji vojne istorije. Ovaj kompleks i dalje ostaje jedan od najupečatljivijih simbola vojne moći i tehnoloških ambicija nekadašnje države, ali i njenog dramatičnog kraja.
BONUS VIDEO:
(Ekspres.net/Mondo)
