Dogovor vlasti i dela opozicije o ustavnim reformama ponovo je otvorio raspravu o statusu srpskog jezika u Crnoj Gori, nakon što je on izostavljen iz najavljenih ustavnih dopuna.
Status srpskog jezika u Crnoj Gori decenijama unazad predstavlja jedno od najosetljivijih političkih i identitetskih pitanja. Uprkos rezultatima nedavnog popisa, prema kojima srpskim jezikom govori relativna većina građana, njegov formalno-pravni status u Ustavu i dalje ne odražava stanje na terenu.
Istoričar sa Balkanološkog instituta u Beogradu Bogdan Živković smatra da ključna prepreka promeni ustavnog statusa srpskog jezika nije Evropska unija, već politički odnosi unutar same Crne Gore. Kako ocenjuje, Brisel tradicionalno nije sklon da podržava srpske nacionalne interese, ali to ne znači da bi sprečio promenu Ustava ukoliko bi za nju postojala potrebna politička većina u Crnoj Gori.
„Prava prepreka leži u unutrašnjim političkim akterima. Tu je ključan DPS Mila Đukanovića, odnosno čitav politički korpus koji zastupa ideje crnogorskog nacionalizma. Za te aktere izrazito je važno da crnogorski jezik bude postavljen iznad ostalih, zbog čega se odlučno protive svakoj izmeni Ustava u pogledu službenog jezika“, kaže Živković.
On podseća da je za promenu Ustava potrebna dvotrećinska većina u parlamentu, ali i podrška tri petine birača na referendumu, što dodatno otežava čitav proces. Ipak, smatra da najveći problem nije sama procedura, već izostanak političke volje.
„Centrističke stranke, pre svega PES Milojka Spajića i Demokrate Alekse Bečića, do sada nisu pokazale spremnost da ulože politički kapital u rešavanje ovog pitanja. Zato srpski jezik, iako je jezik najvećeg broja građana Crne Gore, i dalje ostaje na simbolički drugorazrednom mestu u Ustavu“, ističe on.
Govoreći o evropskim integracijama, Živković ocenjuje da bi ulazak Crne Gore u Evropsku uniju sa sadašnjim ustavnim rešenjem dodatno učvrstio međunarodni položaj crnogorskog jezika, ali istovremeno smatra da bi otvorio i prostor za snažniju promociju srpskog jezika i kulture.
„Ulazak Crne Gore u Evropsku uniju značio bi veliku verovatnoću da crnogorski postane jedan od zvaničnih jezika EU, bez obzira na položaj srpskog jezika u samoj Crnoj Gori. To bi nesumnjivo predstavljalo dodatno međunarodno osnaživanje crnogorskog jezika kao političke činjenice i identitetske kategorije. Međutim, istovremeno bi u Evropskoj uniji postojala država u kojoj relativna većina stanovništva govori srpskim jezikom, u kojoj postoji katedra za srpski jezik, deluje Srpska pravoslavna crkva i organizuju se letnje škole srpskog jezika. Opasnosti, dakle, postoje, ali postoje i prilike za jednu proaktivnu i promišljenu kulturnu politiku“, navodi Živković.
On smatra da je promena naziva jezika bila jedan od ključnih elemenata izgradnje savremenog crnogorskog nacionalnog identiteta i da je taj proces godinama sistematski sprovođen.
„Pre tog procesa gotovo svi stanovnici Crne Gore znali su da se, bez obzira na to kako se nacionalno ili politički određivali, jezik kojim govore zove srpski. Upravo zato je pitanje jezika bilo od presudnog značaja. Ako je jezik srpski, teško je tvrditi da su Crnogorci nešto sasvim drugo i potpuno odvojeno od Srba. Zbog toga je režim Mila Đukanovića sistematski radio na afirmaciji novog jezika, čak je osnovan i poseban fakultet posvećen njegovom proučavanju“, kaže on.
Ipak, dodaje da rezultati poslednjeg popisa pokazuju da srpski jezik, uprkos višedecenijskim pokušajima njegove marginalizacije, nije izgubio dominantan položaj.
„Danas, nakon četvrt veka tog projekta, može se reći da je on postao važna činjenica crnogorske političke i društvene stvarnosti. Ipak, jednako je važno istaći da srpski jezik nije potisnut. Uprkos svim naporima uloženim tokom prethodnih decenija, njime i dalje govori najveći broj građana Crne Gore – 43,2 odsto prema poslednjem popisu. Uprkos svim udarima, srpski jezik ne samo da nije iskorenjen iz Crne Gore, već je ostao jezik relativne većine“, naglašava Živković.
Govoreći o političkom položaju Srba u Crnoj Gori, istoričar ocenjuje da su podele među njihovim predstavnicima dodatno oslabile mogućnost da se identitetska pitanja efikasnije zastupaju.
„Srbi u Crnoj Gori imaju ozbiljnu političku šansu jedino ukoliko nastupaju jedinstveno. Nisu im naročito naklonjeni međunarodni faktori, crnogorski nacionalisti, a dobrim delom ni manjinske zajednice. U takvim okolnostima jedina realna mogućnost jeste saradnja sa političkim centrom, ali da bi se bilo šta ostvarilo neophodni su jedinstvo svih političkih predstavnika Srba i snažna podrška Beograda. Donedavno je postojalo i jedno i drugo, a upravo su iz tog spoja proistekli najveći politički rezultati. Nažalost, danas toga više nema i voleo bih da sve odgovorne strane shvate da smo skrenuli na pogrešan kolosek i da podele prestanu da se produbljuju, bilo iz Podgorice, bilo iz Beograda“, zaključuje Živković.
BONUS VIDEO: