U šumama kod Zavidovića, uz Duboki potok, na padinama prekrivenim zelenilom, "razbacane" su kamene kugle pravilnog, često gotovo savršenog oblika. Neke su prečnika od nekoliko desetina centimetara, dok je težina jedne iz Podubravlja procenjena na više od 35 tona i vodi se kao najveća u Evropi.
Ove neobične kamene tvorevine već godinama privlače pažnju turista, istraživača i ljubitelja misterija. Neki u njima vide prirodni geološki fenomen, drugi "prepoznaju" ostatke drevne civilizacije, a imaju i onih koji gledaju ka nebu i povezuju ih s meteoritima.
Ali priča o zavidovićkim kuglama zapravo je mnogo zanimljivija kada se odvoje činjenice od pretpostavki.
Nisu sve kamene kugle iste
Kada se govori o kamenim kuglama, važno je napomenuti da su otkrivane širom sveta, ali nisu sve iste.
Najpoznatije su kugle iz Kostarike, koje su povezane sa kulturom Diquís i koje su, prema arheološkim istraživanjima, isklesali ljudi.
Postoje, međutim, i kuglaste tvorevine koje nastaju prirodnim putem. Zovu se konkrecije, i one u Bosni i Hercegovini pripadaju toj grupi.
I možda nekima zvuči neverovatno, ali priroda zaista može napraviti veoma pravilne okrugle oblike.
Proces počinje u sedimentu, odnosno u slojevima mekog peska, mulja i drugog materijala koji su se taložili tokom veoma dugog vremenskog perioda. U osnovi je sitno jezgro – zrno peska, fragment minerala, fosil ili neki drugi komadić materijala koji se razlikuje od ostalog.
Kroz sediment prolazi voda koja nosi rastvorene minerale. Oni se postepeno talože oko jezgra i cementiraju okolni materijal. Ako se proces odvija približno ravnomerno u svim pravcima, tvorevina počinje da poprima oblik kugle.
Zato je zanimljivo poređenje sa biserom: i on nastaje postepenim taloženjem slojeva oko jezgra. Razlika je, naravno, u tome što biser nastaje u organizmu i relativno brzo, dok geološke konkrecije nastaju tokom ogromnih vremenskih perioda.
Drugim rečima, nije potrebno da postoji drevni majstor sa čekićem i dletom da bi priroda napravila nešto što izgleda kao da je obrađeno ljudskom rukom.
Kako su kugle dospele na površinu?
Ako su nastale unutar sedimenta, postavlja se logično pitanje: kako su se onda našle u šumi? Odgovor se može tražiti u eroziji.
Sediment koji ih je okruživao vremenom je mogao biti mnogo mekši od same kugle. Voda, padavine i drugi erozivni procesi postepeno odnose okolni materijal, dok otporniji deo ostaje.
Zbog toga nije neobično što se slične geološke tvorevine mogu pronaći upravo na mestima gde voda intenzivno erodira teren - uz potoke, na padinama i u udubljenjima.
U slučaju Zavidovića, lokalno predanje govori da su velike padavine i promene toka potoka tokom prošlog veka otkrile deo kugli koje su ranije bile skrivene ispod zemlje.
Oko 60 kugli na području Zavidovića
Na području grada Zavidovići do sada je evidentirano oko 60 kamenih kugli na 11 različitih lokacija. Najveća koncentracija nalazi se u naselju Grab–Mećevići, gde je pronađeno više od 20 kugli. Grad Zavidovići ovaj lokalitet opisuje kao jedan od retkih takvih fenomena u svetu.
Posebnu pažnju privukla je ogromna kugla pronađena u Podubravlju 2016. godine.
Njene dimenzije u različitim izvorima nisu potpuno iste, ali se navodi prečnik od približno tri do više od tri metra. Na osnovu merenja gustine i zapremine, procenjena masa iznosi oko 37,3 tone.
Zbog toga se ova kugla često predstavlja kao najveća poznata kamena kugla u Evropi, a pojedini izvori čak tvrde da je najveća na svetu. Ipak, takve rekorde treba uzimati sa dozom opreza jer ne postoji jedinstvena svetska baza svih kamenih sfera i njihova merenja nisu svuda izvršena na isti način.
A šta je sa meteoritima i drevnim civilizacijama?
Inače, jedna od popularnih teorija jeste da su kugle ostaci meteorita. Problem je što njihov izgled i geološki kontekst ne daju dobru osnovu za takvo objašnjenje.
Meteoriti mogu imati veoma različite oblike i sastave, ali činjenica da su ove kugle pronađene u sedimentnom okruženju i u grupama uz vodotok mnogo se bolje uklapa u geološka objašnjenja nego u ideju da su nastale udarima meteorita.
Druga, mnogo kontroverznija teorija jeste da su kugle napravili ljudi.
Najpoznatiji zagovornik te ideje je Semir Osmanagić, koji je poznat i po svojim tvrdnjama o takozvanim bosanskim piramidama kod Visokog. Osmanagić je zavidovićke kugle predstavljao kao moguće ostatke veoma stare ljudske civilizacije.
Fondacija povezana sa njegovim istraživanjima objavila je analize prema kojima bi sastav kugli mogao ukazivati na veštačko poreklo. Ali, mada je zanimljivo pomenuti tu hipotezu, struka to ne prihvata i ne treba je predstavljati kao dokazanu činjenicu.
Istraživanja i analize sastava pokazuju da je riječ o prirodnim tvorevinama sedimentnog porekla.
Ono što priči daje kraj je jednostavno: kugle u Zavidovićima sastavljene su od istog materijala kao okolna stijena, samo su jače cementirane. Da su ih ljudi klesali, ne bi ležale u sedimentu iz kojeg su nastale, podvlači N1info.ba.
Mesto gde nauka i misterija žive jedna pored druge
Kamene sfere nisu pronađene samo u Bosni i Hercegovini, a i tamo su evidentirane na više lokacija. Ipak, lokalitet kod Zavidovića prošao je kao turistička atrakcija. Park "Kamene kugle“ u Grabu uređen je stazama, a lokacija privlači posetioce iz Bosne i Hercegovine, ali i regiona i drugih evropskih zemalja.
Oko kugli su se razvila i različita verovanja o njihovoj "energiji", pa pojedini posetioci dolaze da meditiraju ili ih doživljavaju kao posebno mesto.
U svakom slučaju, kamene kugle kod Zavidovića ostaju jedan od najneobičnijih prirodnih fenomena Bosne i Hercegovine – i mesto gde granica između geologije, arheologije, turizma i misterije postaje posebno zanimljiva.
BONUS VIDEO:
(NovaS/MONDO)