- JUL je osnovan 1994. kao projekat Mire Marković i brzo je postao važan oslonac Miloševićevog režima, iako nije imao veliku samostalnu biračku bazu.
- Stranka je ulaskom u koalicije sa SPS-om i učešćem u vlasti stekla znatan uticaj u institucijama, daleko veći od svoje izborne snage.
- Posle 5. oktobra 2000. JUL je izgubio politički okvir, a na izborima 2003. osvojio je svega 0,09 odsto glasova.
Osnovana u vreme raspada Jugoslavije i ratova na prostoru bivše države, Jugoslovenska levica je za nekoliko godina postala značajan činilac vlasti u Srbiji. Iako je sebe predstavljala kao modernu levicu koja čuva jugoslovensku ideju i socijalističke vrednosti, njen politički uspon u velikoj meri bio je povezan sa bliskošću sa porodicom Milošević i tadašnjim državnim aparatom. Promenom vlasti 2000. godine počeo je i njen konačni politički slom.
Kada je 23. jula 1994. godine u Beogradu osnovana Jugoslovenska levica, poznata po skraćenici JUL, politička scena Srbije već je bila duboko obeležena ratovima, međunarodnom izolacijom, ekonomskom krizom i raspadom nekadašnje zajedničke države. U takvim okolnostima nastala je organizacija koja će u narednih nekoliko godina postati mnogo uticajnija nego što bi se moglo zaključiti na osnovu njene samostalne izborne snage.
Centralna ličnost u formiranju JUL-a bila je Mirjana Mira Marković, sociološkinja, univerzitetska profesorka i supruga tadašnjeg predsednika Srbije Slobodana Miloševića. Ona je bila glavni politički pokretač i ideološki inspirator stranke, koja je u početku okupila 23 partije i organizacije različite levičarske i komunističke provenijencije.
Zašto je nastao JUL?
Razlozi za osnivanje JUL-a ne mogu se svesti na jednu političku odluku ili samo na lične ambicije njegove osnivačice. Njegov nastanak potrebno je posmatrati u kontekstu dubokih promena kroz koje su prolazili Srbija i nekadašnji jugoslovenski prostor početkom devedesetih.
Socijalistička partija Srbije, koju je predvodio Slobodan Milošević, nasledila je veliki deo političkog i organizacionog nasleđa Saveza komunista Srbije. Međutim, ratovi, nacionalne podele i raspad Jugoslavije postepeno su menjali njen politički identitet. Unutar nekadašnjeg komunističkog političkog kruga postojali su ljudi koji su smatrali da je potrebno sačuvati jasniju socijalističku i jugoslovensku ideološku orijentaciju.
Upravo je JUL nastojao da okupi deo tih kadrova, ali i druge organizacije koje su zagovarale kontinuitet socijalističkih ideja.
Zvanična programska opredeljenja stranke uključivala su demokratski socijalizam, jugoslovenstvo, socijalnu pravdu i ideju zajedništva naroda nekadašnje Jugoslavije. Marković je u svojim kasnijim zapisima tvrdila da je želela da stvori novu, modernizovanu levicu, koja bi se razlikovala od postojećih političkih organizacija.
Ipak, politički analitičari ukazivali su i na drugačiju, pragmatičniju dimenziju nastanka JUL-a. Međunarodna krizna grupa je u svom izveštaju iz 1999. godine navela da je Mirjana Marković još od 1993. radila na okupljanju tvrđih komunističkih partija i udruženja, među kojima su bili nekadašnji partijski kadrovi, pripadnici bivše nomenklature i novi ekonomski uticajni pojedinci.
Prema pojedinim tumačenjima, JUL je istovremeno predstavljao i politički oslonac Miloševićevom režimu. Mogao je da privuče deo birača i funkcionera kojima je SPS bio politički ili ideološki neprihvatljiv, a koji su i dalje podržavali levicu i jugoslovensku državnu ideju.
Otuda se u političkim analizama često isticalo da JUL nije bio samo ideološki projekat Mire Marković, već i važan partner u održavanju tadašnjeg sistema vlasti.
Od male političke organizacije do značajnog činioca vlasti
Iako je osnovan 1994. godine, JUL je svoj politički uspon ostvarivao postepeno. Njegova snaga nije počivala isključivo na biračima, već i na odnosima sa mnogo većom i organizaciono snažnijom Socijalističkom partijom Srbije.
Na prvom kongresu JUL-a, održanom 1995. godine, za predsednika je izabran reditelj Ljubiša Ristić, dok je Mirjana Marković ostala najuticajnija figura stranke. Za predsednicu je formalno izabrana 2002. godine.
Već od 1996. JUL je učestvovao u vladajućim koalicijama sa SPS-om, čime je otvoren prostor za njegov ulazak u republičke i savezne institucije.
Posebno značajni bili su parlamentarni izbori u Srbiji 1997. godine. Koalicija Socijalističke partije Srbije, Jugoslovenske levice i Nove demokratije osvojila je 110 poslaničkih mandata. Iako je rezultate ostvarila zajednička izborna lista, JUL je dobio značajno mesto u raspodeli političkog uticaja.
Njegov položaj dodatno je ojačan 1998. godine, kada su predstavnici JUL-a ušli u novu Vladu Mirka Marjanovića, formiranu uz učešće SPS-a i Srpske radikalne stranke.
Na taj način, JUL je od organizacije sa ograničenom samostalnom izbornom snagom postao deo izvršne vlasti.
O njegovom uticaju svedoči i izveštaj Međunarodne krizne grupe iz septembra 2000. godine. Prema podacima navedenim u tom dokumentu, od 108 kandidata na zajedničkoj izbornoj listi SPS-a i JUL-a za donji dom savezne skupštine, čak 42 bila su iz redova Jugoslovenske levice.
To je pokazivalo da je JUL u okviru vladajuće koalicije imao znatno veći politički značaj nego što bi se očekivalo na osnovu njegove samostalne podrške među biračima.
Ideološki raskorak i uticaj ekonomskih krugova
Jedna od karakteristika JUL-a bila je velika raznolikost njegovog članstva i ljudi koji su mu pružali podršku.
Iako se stranka predstavljala kao zastupnik socijalističkih vrednosti, socijalne pravde i interesa radnika, među njenim istaknutim članovima, saradnicima i politički bliskim pojedincima nalazio se i značajan broj privrednika, preduzetnika i ljudi iz ekonomskih i medijskih krugova.
Takva struktura stvarala je očiglednu političku i ideološku napetost. Stranka koja je zastupala levu političku platformu istovremeno je postajala privlačna delu novog ekonomskog sloja, koji je u tadašnjim okolnostima sticao značajan poslovni i društveni uticaj.
Međunarodna krizna grupa je u svojim analizama ukazivala da je JUL, pored ideološke funkcije, imao ulogu u okupljanju lojalnih političkih kadrova i povezivanju sa uticajnim strukturama u državnim preduzećima.
Upravo je ta povezanost politike, državnih institucija i ekonomskih interesa postala jedna od najčešće razmatranih karakteristika JUL-a.
Za razliku od tradicionalnih masovnih stranaka levice, koje su svoju snagu gradile kroz sindikate, radnička udruženja i široku bazu birača, JUL je u velikoj meri zavisio od političkog položaja unutar vladajuće strukture.
Peti oktobar – početak kraja
Politički uspon JUL-a bio je neposredno povezan sa opstankom režima Slobodana Miloševića. Zbog toga je poraz Miloševićeve vlasti na izborima 2000. godine, a potom i događaji od 5. oktobra, označio prelomni trenutak za budućnost stranke.
Promenom vlasti nestao je politički okvir u kojem je JUL ostvarivao najveći deo svog uticaja. Izgubio je pristup institucijama u kojima je imao značajnu ulogu, a oslabile su i veze sa delom privrednih, medijskih i političkih krugova koji su ga ranije podržavali.
Veliki deo stranačkog rukovodstva povukao se iz političkog života JUL-a. Organizacija koja je do tada imala značajne institucionalne i materijalne resurse našla se pred problemom opstanka bez podrške nekadašnjeg centra vlasti.
Odlazak Slobodana Miloševića sa političke scene i gubitak uticaja Mire Marković dodatno su oslabili stranku. Njena politička prepoznatljivost bila je toliko povezana sa njihovim imenima da JUL nije uspeo da izgradi dovoljno snažan samostalan identitet koji bi mu omogućio opstanak u novim okolnostima.
U narednim godinama stranka je pokušavala da zadrži političko prisustvo, ali bez ranijeg uticaja. Na parlamentarnim izborima u Srbiji u decembru 2003. godine ostvarila je svega 0,09 odsto glasova, što je jasno pokazalo koliko je izgubila na političkoj težini.
Nasleđe JUL-a: politički fenomen jedne epohe
Nestanak JUL-a sa pozicije uticajnog političkog aktera nije bio posledica samo poraza na izborima. Bio je to rezultat kombinacije faktora: promene vlasti, gubitka institucionalnog položaja, slabljenja finansijske i organizacione infrastrukture, odlaska značajnog broja funkcionera i nedostatka šire samostalne biračke podrške.
Posmatrano iz istorijske perspektive, JUL predstavlja zanimljiv primer načina na koji jedna politička organizacija može da ostvari veliki uticaj i bez proporcionalno velike izborne snage, ukoliko je blisko povezana sa centrom državne moći.
Njegova istorija istovremeno pokazuje i protivrečnosti političkog života Srbije devedesetih godina. Organizacija koja je zagovarala socijalističku i jugoslovensku ideju delovala je u periodu ratova, nacionalnih sukoba, međunarodnih sankcija i duboke ekonomske krize, dok je njen politički uspon bio tesno povezan sa režimom koji je upravljao zemljom u tim okolnostima.
JUL je tako od projekta obnove levice, kakvim su ga predstavljali njegovi osnivači, prerastao u jednu od važnih poluga tadašnjeg političkog sistema. Međutim, upravo je zavisnost od tog sistema postala njegova najveća slabost.
Kada se politička struktura na koju se oslanjao urušila, pokazalo se da JUL nije imao dovoljno snažno samostalno uporište među biračima i u društvu da bi nastavio da postoji kao relevantna politička snaga.
Njegov uspon i pad zato nisu samo priča o jednoj stranci i jednoj političkoj porodici, već i značajan deo šire slike Srbije devedesetih godina, perioda u kojem su se politička moć, ideologija, lični uticaj i kontrola nad institucijama često preplitali na način koji je ostavio dugoročne posledice na politički život zemlje.
BONUS VIDEO: