Nekada su ga koristili zatvorenici kako bi zbunili čuvare u Staljinovim gulazima, a danas se njegovi tragovi mogu pronaći i na internetu, gde ga koriste pojedini ruski sajber kriminalci.
Kada biste se sakrili u "malini"? Zašto ne želite da budete "šestica"? I šta znači otići na "akademiju"?
Ruski jezik poznat je po složenom slengu, uključujući i čuveni sistem psovki poznat kao "mat". Međutim, čak i oni koji odlično poznaju ruski sleng teško bi razumeli ove izraze ukoliko nisu upoznati sa Fenjom - tajnim jezikom ruskog kriminalnog podzemlja i zatvorskog sistema.
Ovaj jezik vekovima koriste kriminalci kako bi prikrili značenje svojih razgovora. Tokom 20. veka njegova upotreba eksplodirala je u sovjetskim zatvorima.
Pod uticajem nemačkog, grčkog i jidiša, Fenja je prepuna skrivenih značenja. Tako reč "babki" u ruskom doslovno znači "bake", ali u Fenji označava novac. Reč "varežka" znači "rukavica", ali može da označava i usta, dok "haljava", izvedena iz hebrejske reči za mleko, znači nešto što je besplatno.
Jezik sa skrivenim kodovima
Jedna jedina reč u Fenji može da sadrži značenje poznato samo onima koji poznaju ovaj govor. Nekada je zbunjivala zatvorske čuvare, a danas istražitelji tvrde da otežava praćenje komunikacije na internetu.
Na primer, ruska reč "musor" standardno znači "smeće", ali u Fenji predstavlja policajca ili pripadnika bezbednosnih službi.
Kako sajber kriminal u Rusiji raste, istražitelji sve češće moraju da poznaju ovaj žargon kako bi razumeli komunikaciju kriminalnih grupa. Čak ni sistemi zasnovani na veštačkoj inteligenciji često ne uspevaju da prepoznaju sva njegova skrivena značenja.
Tajni jezik sa nejasnim poreklom
Fenja pripada grupi jezika poznatih kao "kriptolekti" – prikriveni jezici osmišljeni kako bi ih razumeli samo pripadnici određene zajednice.
Njeno poreklo nije potpuno razjašnjeno. Prema jednoj teoriji, nastala je među putujućim trgovcima poznatim kao "ofeni", koji su pešice obilazili Rusiju prodajući verske predmete. Nakon crkvenih sukoba u 17. veku, navodno su razvili sopstveni način govora kako bi međusobno komunicirali.
Poznato je da je tokom 19. veka Fenja počela naglo da se širi među sitnim kriminalcima, džeparošima i prevarantima. Njeno poznavanje često je bilo uslov za pristup određenim kriminalnim grupama.
U Fenji se društvena hijerarhija izražava terminima preuzetim iz kartaških igara, dok mnoge životinje dobijaju sasvim nova značenja. Tako "majmun" može da znači ogledalo, a "lisica" sklopivi nož.
Procenjuje se da Fenja sadrži između 10.000 i 27.000 reči.
Gulazi i širenje Fenje
Nakon stvaranja Sovjetskog Saveza 1922. godine, boljševici su proširili mrežu zatvorskih logora. U njima su se zajedno nalazili kriminalci, seljaci, intelektualci i politički zatvorenici.
Kada je Josif Staljin preuzeo vlast, milioni ljudi završili su u gulazima, što je omogućilo da se Fenja proširi mnogo dalje od kriminalnog podzemlja.
"Jezik je postao sredstvo preživljavanja", objašnjava Martin Puhner, profesor sa Univerziteta Harvard.
Profesionalni kriminalci su u zatvorima dodatno razvili Fenju i povezali je sa takozvanim "lopovskim zakonom", skupom pravila koji je određivao status unutar kriminalne zajednice.
Istovremeno, sovjetske vlasti pokušavale su da suzbiju i kriminal i kulturu povezanu sa njim. Već tridesetih godina prošlog veka zvanični mediji osuđivali su "lopovske pesme" kao opasnost za sovjetsko društvo.
Povratak među obične ljude
Nakon Staljinove smrti 1953. godine više od milion zatvorenika pušteno je na slobodu. Sa sobom su doneli i Fenju.
"Lopovske pesme" počele su da se pevaju u kafanama širom Sovjetskog Saveza, dok je deo inteligencije pokazivao interesovanje za ovu kulturu.
Pokušaji zabrane samo su povećali njenu popularnost. Tokom decenija Fenja je postepeno postala deo svakodnevnog govora.
Kada se Sovjetski Savez raspao 1991. godine, njen status u popularnoj kulturi bio je već čvrsto uspostavljen.
Od zatvora do Kremlja
Početkom 21. veka pojedini izrazi iz Fenje počeli su da se pojavljuju i u javnim nastupima političara.
Lingvisti navode da su neki ruski zvaničnici, uključujući i predstavnike vlasti, koristili izraze poreklom iz ovog slenga kako bi delovali bliže običnim građanima.
Sociolozi ovaj fenomen nazivaju "Kremljska Fenja".
Fenja u svetu sajber kriminala
Sa razvojem interneta Fenja je dobila novu ulogu.
Na ruskim forumima nastali su novi oblici internet slenga koji kombinuju tradicionalne izraze iz Fenje sa modernim digitalnim žargonom.
Stručnjaci za sajber bezbednost navode da pojedine kriminalne grupe koriste ovakve izraze kako bi prikrile značenje poruka i otežale njihovo razumevanje istražiteljima.
Prilikom curenja prepiske sajber kriminalne grupe "Conti" 2022. godine istraživači su pronašli brojne izraze čije je značenje bilo gotovo nemoguće automatski prevesti.
Tako je jedna poruka glasila: "Moji sapuni se ne kupaju. Grejem ih mesecima."
U stvarnosti, kriminalci nisu govorili o sapunu, već o elektronskoj pošti i načinima zaobilaženja blokada.
Tajni jezik preživeo vekove
Fenja je danas mnogo više od zatvorskog slenga. Neki njeni izrazi postali su deo svakodnevnog govora miliona ljudi, dok drugi nastavljaju da žive u kriminalnom podzemlju i na internetu.
Njena današnja rasprostranjenost velikim delom je posledica sovjetskog zatvorskog sistema, koji je od lokalnog tajnog govora stvorio jedan od najpoznatijih prikrivenih jezika na svetu.
BONUS VIDEO:
(BBC/Mondo)
· Reaguj