- Podzemni požar u Centraliji u Pensilvaniji gori od 1962. godine i pretvorio je nekadašnji rudarski grad u gotovo napušteno mesto.
- Vatra se verovatno proširila sa gradske deponije na slojeve uglja i napuštene tunele, a svi pokušaji gašenja su propali.
- Zbog opasnih gasova i nestabilnog tla vlasti su iselile stanovnike, a požar bi, prema procenama, mogao da traje još decenijama.
Pre jednog veka, Centralija u američkoj saveznoj državi Pensilvaniji bila je živahan gradić sa prodavnicama, brojnim stanovnicima i razvijenom rudarskom industrijom. Ugalj iz lokalnih rudnika zagrevao je domove i pokretao privredu, dok je oko 1.200 stanovnika živelo u zajednici u kojoj su se gotovo svi poznavali.
Danas je slika potpuno drugačija. Ulice Centralije su puste, većina zgrada je nestala, a iz tla i pukotina na napuštenim putevima godinama je izlazio dim. Nekada prosperitetan rudarski grad pretvoren je u grad duhova, a uzrok se krije duboko ispod njegovih ulica.
Podzemni požar koji je izbio 1962. godine gori i danas, više od šest decenija kasnije. Uništio je lokalnu zajednicu i primorao gotovo sve stanovnike da napuste svoje domove, pisalo je portal History 2025. godine.
Kako je počeo požar koji niko ne može da ugasi?
Požari u slojevima uglja nisu nepoznata pojava, ali se onaj u Centraliji smatra jednim od najrazornijih u američkoj istoriji.
Pre izbijanja požara 1962. godine, Centralija je više od jednog veka bila značajno rudarsko središte. Grad je nastao nakon početka eksploatacije bogatih nalazišta antracita, vrste visokokvalitetnog uglja, pedesetih godina 19. veka.
Rudarstvo je oblikovalo gotovo svaki aspekt života u Centraliji. Tokom šezdesetih godina 19. veka u gradu su delovali i pripadnici tajnog društva "Moli Magvajers", koje je nastalo u Irskoj, a u američke rudarske oblasti stiglo sa irskim doseljenicima.
Članovi ove organizacije dovođeni su u vezu sa nizom nasilnih događaja, uključujući ubistvo osnivača grada Aleksandra Reja i smrt jednog lokalnog sveštenika. Ipak, istoričari nisu saglasni oko njihove odgovornosti. Prema jednom tumačenju, članovi društva bili su umešani u zločine, dok su prema drugom bili žrtve optužbi rudarskih kompanija koje su strahovale od organizovanja radnika u sindikate.
Nakon obračuna sa organizacijom i pogubljenja pojedinih njenih navodnih vođa 1877. godine, talas nasilja je prestao.
Međutim, zavisnost Centralije od rudnika nije nestala. Do 1890. godine grad je imao više od 2.700 stanovnika, uglavnom rudara i članova njihovih porodica.
Čak ni velika ekonomska kriza tridesetih godina prošlog veka, koja je teško pogodila industriju uglja, nije uspela da ugasi život u ovom mestu.
To je učinila katastrofa čiji tačan uzrok nikada nije sa sigurnošću utvrđen.
Sve je možda počelo od obične deponije
Prema jednoj od najprihvaćenijih teorija, požar je počeo na gradskoj deponiji, smeštenoj u napuštenom rudarskom kopu.
Centralija je 1962. godine imala problem sa neuređenim odlagalištima otpada, neprijatnim mirisima i pacovima. Gradske vlasti želele su da očiste deponiju uoči obeležavanja američkog Dana sećanja, krajem maja.
U knjizi "Fire Underground", posvećenoj istoriji katastrofe, autor Dejvid Dekok naveo je da je gradski savet odlučio da problem otpada reši tako što će ga zapaliti.
Iako postoje i druge teorije o nastanku požara, smatra se da se vatra sa deponije proširila na podzemne slojeve uglja i napuštene rudarske tunele.
Ubrzo je ispod grada počeo da besni požar koji je zahvatio sve veće područje.
Zbog opasnih koncentracija ugljen-monoksida lokalni rudnici su zatvoreni, a nadležni su više puta pokušavali da zaustave širenje vatre.
Svi pokušaji su propali.
Razlog je bio upravo sistem napuštenih rudarskih tunela koji je decenijama omogućavao eksploataciju uglja. Podzemni prolazi omogućavali su širenje požara, a njihova složena mreža otežavala je utvrđivanje pravca kretanja vatre.
Zatvaranje svih prolaza i potpuno gašenje požara zahtevalo bi ogromna finansijska sredstva, a stručnjaci su procenjivali da bi takav poduhvat mogao da bude praktično neizvodljiv.
Zemlja je dostizala temperaturu veću od 480 stepeni
Kako su godine prolazile, tlo ispod Centralije postajalo je sve toplije. Na pojedinim mestima zabeležene su temperature veće od 480 stepeni Celzijusa.
Dim je izbijao iz pukotina i otvora u zemlji, dok su se u podrumima kuća nakupljali opasni gasovi.
Stanovnici su prijavljivali zdravstvene tegobe, a pojedine kuće počele su da se naginju zbog nestabilnog tla.
Situacija je postajala sve opasnija.
Novinar Greg Volter je 1981. godine za magazin "People" pisao da se verovalo da su pojedini grobovi na gradskim grobljima propali u podzemne šupljine zahvaćene vatrom.
Iste godine dogodio se incident koji je dodatno skrenuo pažnju javnosti na opasnost.
Dvanaestogodišnji dečak propao je kroz otvor koji se iznenada pojavio u zemlji, a smrt je izbegao zahvaljujući tome što je uspeo da se izvuče.
Ovaj događaj postao je jedan od simbola katastrofe koja je polako uništavala grad.
Vlasti odlučile da isele stanovnike
Kako su pokušaji gašenja požara propadali, američke vlasti odlučile su da umesto borbe protiv vatre finansiraju preseljenje stanovništva.
Kongres SAD odobrio je sredstva za otkup nekretnina, kako bi stanovnici mogli da napuste ugroženo područje.
Godine 1992. vlasti Pensilvanije preduzele su dodatne korake kako bi iselile i preostale stanovnike.
Objekti u Centraliji proglašeni su nebezbednim, a grad je kasnije ostao i bez sopstvenog poštanskog broja.
Ipak, nisu svi želeli da odu.
Sedmoro stanovnika dobilo je sudsku mogućnost da ostane u svojim domovima do kraja života, ali bez prava da nekretnine prodaju ili ostave naslednicima.
Požar bi mogao da gori još jedan vek
Centralija je postala jedan od najpoznatijih napuštenih gradova u Sjedinjenim Američkim Državama.
Njena nekadašnja glavna saobraćajnica, oštećena usled podzemnog požara, godinama je privlačila posetioce zbog velikih pukotina i grafita.
Prema podacima Ministarstva zaštite životne sredine Pensilvanije koje prenosi "History", požar bi, ukoliko se ne zaustavi, mogao da traje još čitav vek.
U vreme objavljivanja tih podataka Centralija je bila jedno od 38 poznatih područja sa aktivnim rudarskim požarima u Pensilvaniji.
Nekadašnji rudarski centar tako je postao simbol katastrofe koja se razvijala decenijama, gotovo neprimetno, duboko ispod zemlje.
Geolog Stiv Džons svojevremeno je za "Smithsonian" mogućnost potpunog gašenja požara opisao kao gotovo neostvariv san.
Više od šest decenija nakon izbijanja vatre, Centralija ostaje upozorenje na dugoročne posledice rudarskih aktivnosti i opasnosti koje mogu da se kriju ispod naizgled mirne površine zemlje.
BONUS VIDEO:
