- Prvi posleratni izbori u Jugoslaviji održani su 1945. godine, uz dominaciju Narodnog fronta i glasanje preko 'ćoravog sanduka'.
- Tokom narednih decenija razvijen je delegatski i samoupravni sistem, bez stvarne višestranačke konkurencije.
- Prvi višestranački izbori u republikama održani su 1990. godine, čime je okončan socijalistički izborni model.
U Srbiji se 25. oktobra održavaju izbori, a dok danas gotovo podrazumevamo višestranački sistem, izborne liste i glasanje za različite političke opcije, izbori u Jugoslaviji izgledali su potpuno drugačije.
Od završetka Drugog svetskog rata pa sve do uvođenja višestranačja početkom devedesetih, izborni sistem u Jugoslaviji prolazio je kroz brojne promene. Građani su izlazili na birališta, ali se način kandidovanja, glasanja i izbora predstavnika značajno razlikovao od onoga što danas poznajemo.
Kako su se, zapravo, održavali izbori u Jugoslaviji od 1945. do 1990. godine?
Prvi posleratni izbori održani su 11. novembra 1945. godine za Ustavotvornu skupštinu. Na njima je glavnu ulogu imao Narodni front, politička organizacija u kojoj su dominantnu poziciju imali komunisti. Opozicija je bila ograničena, a deo političkih stranaka i političara bojkotovao je izbore.
Posebno zanimljiv detalj bio je način glasanja. Pored kutije za listu Narodnog fronta postojao je i takozvani "ćoravi sanduk", u koji su birači mogli da ubace svoj glasački listić ukoliko nisu želeli da glasaju za listu Narodnog fronta.
Narodni front je na tim izborima osvojio ogromnu većinu glasova, a izbori iz 1945. predstavljali su početak novog političkog sistema u Jugoslaviji. Narodni front je osvojio više od 90 odsto.
Tokom narednih godina izborni sistem se menjao. Nakon raskida Jugoslavije sa Staljinom 1948. godine, zemlja je počela da razvija sopstveni model političkog i društvenog uređenja, koji se sve više zasnivao na samoupravljanju.
Umesto klasičnog višestranačkog sistema, razvijan je sistem u kojem su građani birali predstavnike i delegate, dok je Savez komunista Jugoslavije ostao ključna politička snaga.
Posebno mesto zauzima delegatski sistem koji se razvijao tokom šezdesetih i sedamdesetih godina. Građani nisu birali vlast na način na koji se to danas radi, odnosno između većeg broja konkurentskih političkih stranaka. Birali su delegate koji su ih predstavljali u različitim skupštinama i društveno-političkim telima.
Ustav iz 1974. godine dodatno je oblikovao složen sistem predstavništva. Savezna skupština imala je više veća, a u sistemu su bili zastupljeni različiti nivoi teritorijalne organizacije i društvenog samoupravljanja.
Zbog toga se jugoslovenski izborni sistem ne može posmatrati kao jedinstven model koji je četiri i po decenije izgledao isto. Izbori 1945. godine značajno su se razlikovali od načina izbora predstavnika tokom sedamdesetih i osamdesetih godina.
Ono što je ostajalo zajedničko jeste činjenica da do kraja osamdesetih nije postojala višestranačka politička konkurencija kakvu danas poznajemo. Savez komunista Jugoslavije imao je dominantnu političku ulogu, dok je politički život bio organizovan kroz širi sistem socijalističkih organizacija i Savez socijalističkog radnog naroda Jugoslavije.
Velika promena dolazi krajem osamdesetih godina, kada počinje raspad dotadašnjeg političkog sistema i uvodi se višestranačje.
Prvi višestranački izbori u republikama održani su 1990. godine. Tada se na političkoj sceni pojavljuju stranke koje danas vezujemo za početak višestranačkog perioda u Srbiji, poput Socijalističke partije Srbije, Srpskog pokreta obnove i Demokratske stranke.
- 1945. - Narodni front i izbori bez stvarne ravnopravne višestranačke konkurencije
- 1950-e - razvoj jugoslovenskog sistema samoupravljanja
- 1960-1970-e - delegatski sistem i izbor predstavnika kroz društveno-političke zajednice
- 1980-e - kriza sistema i slabljenje monopola Saveza komunista
- 1990. - prvi višestranački izbori i kraj socijalističkog izbornog modela
Time je završen period u kojem su izbori bili organizovani unutar socijalističkog političkog sistema i počela je nova era u kojoj su građani mogli da biraju između različitih političkih stranaka.
Od "ćoravog sanduka" 1945. godine, preko delegatskog sistema, do prvih višestranačkih izbora 1990. godine, način na koji su građani Jugoslavije birali svoje predstavnike prošao je kroz velike promene.
Izbori u Srbiji pre 100 godina: Glasalo se kuglicama u kafanama uz besplatno piće
BONUS VIDEO: