NASA je 1984. godine poslala oko 3.300 medonosnih pčela u svemir kako bi ispitala da li mogu da grade saće bez gravitacije. Kolonija je tokom misije napravila oko 31 kvadratni inč, odnosno približno 200 kvadratnih centimetara saća.
Medonosne pčele putovale su u aprilu 1984. godine svemirskim šatlom "Challenger" u okviru neobičnog eksperimenta koji su inicirali učenici. Pčele su u bestežinskom stanju uspešno pravile saće, a matica je polagala jaja. Misija je pokazala da osnovni procesi unutar pčelinje zajednice mogu da se nastave i u okruženju bez gravitacije.
Ovaj eksperiment, sproveden pre više od četiri decenije, ponovo dobija na značaju zbog planova za buduće dugotrajne svemirske misije. Pokazao je da određeni instinkti, uključujući zajednički rad kolonije, opstaju čak i kada nema gravitacije.
Svemirski šatlovi obično nose satelite, teleskope i druge naučne instrumente. Međutim, u aprilu 1984. godine jedan od njih imao je daleko manji i neobičniji teret - koloniju medonosnih pčela.
Prema zvaničnom izveštaju NASA o misiji STS-41-C, svemirski šatl "Challenger" lansiran je iz Svemirskog centra Kenedi 6. aprila 1984. godine. Na njemu se nalazio eksperiment čiji je cilj bio da se utvrdi mogu li pčele da grade saće kada nema gravitacije koja ih vuče nadole.
Šatl se vratio na Zemlju 13. aprila, a rezultati eksperimenta bili su značajni.
Učenički eksperiment među mnogo većim projektima
Kolonija pčela nije bila glavni teret šatla.
Prema izveštaju NASA, glavni ciljevi misije bili su postavljanje velike naučne platforme pod nazivom Long Duration Exposure Facility, kao i hvatanje i popravka satelita Solar Maximum, koji je imao tehničke probleme.
Kolonija pčela bila je deo znatno manjeg eksperimenta koji su inicirali učenici, a životinje su putovale u posebnom zatvorenom prostoru, odvojene od glavnih aktivnosti misije.
Za njih je napravljen poseban kontejner nazvan Bee Enclosure Module, koji je za ovu misiju proizvelo odeljenje kompanije Honeywell za svemirsku i stratešku avioniku.
Prema podacima Smitsonijanovog Nacionalnog muzeja vazduhoplovstva i svemira, u čijoj se kolekciji danas nalazi oprema korišćena tokom eksperimenta, stanište je bilo približno 18 puta 4,75 puta 19 inča, odnosno oko 46 puta 12 puta 48 centimetara.
Napravljeno je tako da istraživači mogu da posmatraju ponašanje kolonije tokom leta.
Honeywell je kasnije poklonio modul muzeju, a isti dizajn ponovo je korišćen naredne godine za učenički eksperiment sa kućnim muvama tokom misije STS-51-D 1985. godine.
Zašto je naučnike zanimalo ponašanje pčela bez gravitacije?
Pčele na Zemlji koriste gravitaciju kao jednu od referentnih tačaka prilikom izgradnje saća, dok pčele radilice obično usmeravaju šestougaone ćelije nadole.
Naučnike je zanimalo šta će se dogoditi ako im se ta referentna tačka oduzme i da li će pčele i dalje biti sposobne da naprave saće.
Posebno je zanimljiv njihov takozvani "ples njihanja" (waggle dance), jer pčele gravitaciju koriste kao orijentir ne samo prilikom gradnje već i u komunikaciji.
Kada pčela koja je pronašla hranu izvodi ovaj ples na vertikalnoj površini saća kako bi drugim pčelama prenela gde se hrana nalazi, pravac njenog kretanja u odnosu na gravitaciju prenosi informaciju o uglu između izvora hrane i položaja Sunca.
Bez gravitacije taj sistem navigacije i komunikacije ostaje bez jednog od svojih osnovnih orijentira.
Kasnija istraživanja orijentacije saća pokazala su, međutim, da medonosne pčele i u uslovima bez gravitacije i u prirodnim uslovima mogu da grade ćelije u vertikalnim, horizontalnim i međupoložajima.
To ukazuje da gravitacija možda nema presudnu ulogu u određivanju položaja samih ćelija, zbog čega rezultati eksperimenta iz 1984. danas deluju nešto manje iznenađujuće nego u vreme kada je izveden, ali zbog toga nisu manje značajni.
Prvi dan u svemiru nije prošao lako
Prema sekundarnim izvorima o misiji, u svemir je poslato gotovo 3.300 pčela, iako zvanični izveštaj NASA ne navodi precizan početni broj.
Izveštaj, međutim, detaljno opisuje ponašanje pčela nakon što su stigle u orbitu.
U bestežinskom stanju pčele gube gravitacione signale na koje se inače oslanjaju prilikom letenja i hodanja pravolinijski, pa njihova početna dezorijentacija nije bila neočekivana.
Kako je misija odmicala, pčele su se prilagodile. Prema izveštaju, ubrzo su mogle da hodaju, lete, pa čak i plutaju po svom prostoru bez većih poteškoća.
Napravile oko 200 kvadratnih centimetara saća
Uprkos teškom početku, kolonija je nastavila da radi tokom čitavog putovanja.
Do kraja misije pčele su napravile oko 31 kvadratni inč, odnosno približno 200 kvadratnih centimetara saća.
Prvobitna analiza pokazala je da je saće napravljeno u svemiru bilo normalno i uporedivo sa onim koje pčele obično prave na Zemlji, navodi se u izveštaju misije.
Matica je tokom boravka u svemiru položila 35 jaja, čime je pokazano da su osnovni procesi unutar kolonije mogli da funkcionišu i u bestežinskom okruženju.
NASA je neposredno pre lansiranja promenila oznaku leta sa STS-13 na STS-41-C, zbog čega se u naučnoj literaturi mogu pronaći obe oznake.
O istoj misiji naredne godine objavljen je naučni rad u časopisu "Apidologie", pod naslovom "Preživljavanje, ponašanje i izgradnja saća medonosnih pčela, Apis mellifera, u uslovima nulte gravitacije tokom NASA misije šatla STS-13".
Studija, koju je predvodio entomolog J. D. Vandenberg, pokazala je da su pčele prilagodile svoje ponašanje bestežinskom stanju i da su i dalje bile sposobne da naprave saće sa prepoznatljivim šestougaonim ćelijama.
Uginulo manje pčela nego što se očekivalo
Svemirska putovanja predstavljaju veliko opterećenje za žive organizme, pa se očekivalo da će određeni broj pčela uginuti.
Prema izveštajima sa misije, smrtnost pčela tokom leta bila je manja nego što se očekivalo, mada precizan broj uginulih jedinki nije naveden.
Video-snimci napravljeni tokom misije pokazali su i da su pčele, nakon što su se prilagodile novim uslovima, u bestežinskom stanju letele brže nego što to obično čine na Zemlji.
Zašto je eksperiment iz 1984. važan i danas?
Eksperiment sa pčelama ostaje relevantan i više od četiri decenije kasnije.
Dok svemirske agencije planiraju sve duže misije na Mesec i Mars, pitanja proizvodnje hrane i mogućnosti korišćenja oprašivača u svemiru više nisu samo naučna zanimljivost, već mogu da imaju praktičan značaj.
Pregledni naučni rad objavljen 2025. godine u časopisu "Frontiers in Physiology", pod naslovom "Insekti u svemiru: procena uticaja mikrogravitacije na jestive i modelne vrste insekata za sisteme proizvodnje hrane tokom svemirskih letova", naveo je medonosne pčele među vrstama koje bi trebalo dodatno proučavati zbog njihove potencijalne otpornosti i mogućnosti opstanka tokom dugotrajnih svemirskih misija.
Eksperiment iz 1984. godine nije dao odgovore na sva pitanja o tome kako bi pčele mogle da žive u svemiru.
Pokazao je, međutim, nešto veoma važno - čak i kada nestane gravitacija na koju su navikle na Zemlji, pčele mogu da se prilagode, nastave da grade saće i održavaju osnovne procese svoje kolonije.
Skandal tokom prenosa pomračenja Sunca: NASA prikazala ovu kartu, odmah je usledio haos
BONUS VIDEO:
· Reaguj