- SAD su objavile spoljne granice proširenog kontinentalnog pojasa od oko milion kvadratnih kilometara u sedam regiona, ali to ne znači novu morsku teritoriju.
- Vašington time dobija isključiva prava na istraživanje i eksploataciju resursa na morskom dnu i ispod njega, dok voda iznad ostaje pod istim međunarodnim pravilima.
Sjedinjene Američke Države su 19. decembra 2023. godine objavile spoljne granice svog proširenog kontinentalnog pojasa, koji obuhvata oko milion kvadratnih kilometara morskog dna u sedam regiona. Međutim, ova odluka ne znači da su SAD dobile novu morsku teritoriju, već isključiva prava na istraživanje i iskorišćavanje prirodnih bogatstava koja se nalaze na morskom dnu i ispod njega.
Odluku je objavio američki Stejt department, a prethodilo joj je približno 20 godina istraživanja i merenja morskog dna, koja su zajednički sprovodili Nacionalna uprava za okeane i atmosferu (NOAA) i Američki geološki zavod (USGS).
Reč je o morskom dnu koje se prostire izvan granice od 200 nautičkih milja, odnosno približno 370 kilometara od obale, gde se završava isključiva ekonomska zona.
Gde se nalazi sedam novih područja?
Prošireni kontinentalni pojas SAD obuhvata sedam regiona:
- Arktik
- Atlantski okean uz istočnu obalu SAD
- Beringovo more
- Tihi okean uz zapadnu obalu SAD
- Područje oko Marijanskih ostrva
- Dva područja u Meksičkom zalivu
Ukupna površina iznosi približno milion kvadratnih kilometara, što odgovara površini dve američke savezne države Kalifornije.
Poređenja radi, Srbija zauzima oko 88.000 kvadratnih kilometara, uključujući Kosovo i Metohiju, pa je površina ovog morskog dna više od 11 puta veća od ukupne površine Srbije.
Morsko dno pripada SAD, ali voda iznad njega ne
Prema međunarodnom pravu, kontinentalni pojas obuhvata morsko dno i njegovo podzemlje, ali ne i vodu koja se nalazi iznad njega.
Na tom prostoru obalna država ima isključiva prava na istraživanje i iskorišćavanje prirodnih resursa, uključujući naftu, prirodni gas i minerale, kao i određene organizme koji žive na morskom dnu, poput pojedinih vrsta školjki i rakova.
Međutim, pravni status vode iznad morskog dna ostaje nepromenjen.
Prema članu 78 Konvencije Ujedinjenih nacija o pravu mora (UNCLOS), prava nad kontinentalnim pojasom ne utiču na pravni status mora iznad njega.
To znači da brodovi i dalje imaju pravo slobodne plovidbe u skladu sa međunarodnim pravom, dok ribe koje slobodno plivaju u tim vodama ne postaju američki resursi samo zato što se nalaze iznad kontinentalnog pojasa SAD.
Zbog toga tvrdnja da su Sjedinjene Američke Države postale veće za milion kvadratnih kilometara nije pravno precizna.
Ne radi se o proširenju kopnene teritorije ili teritorijalnog mora, već o utvrđivanju spoljne granice prostora na kojem SAD polažu isključiva prava na određene prirodne resurse.
Zašto Vašington nije čekao međunarodnu potvrdu?
Pravila za utvrđivanje granica kontinentalnog pojasa izvan 200 nautičkih milja propisana su članom 76 Konvencije UN o pravu mora.
Sjedinjene Američke Države nisu ratifikovale ovu konvenciju, ali od 1987. godine zastupaju stav da prvih sedam stavova člana 76 predstavljaju deo običajnog međunarodnog prava, zbog čega ih primenjuju.
To se navodi i u analizi objavljenoj u naučnom časopisu "Američki časopis za međunarodno pravo" (American Journal of International Law).
Član 77 Konvencije predviđa da prava obalne države na kontinentalni pojas ne zavise od njegovog formalnog proglašenja niti od stvarnog zauzimanja tog prostora, već postoje po samom osnovu međunarodnog prava.
Zbog toga objava iz decembra 2023. godine ne predstavlja osvajanje nove teritorije, već precizno utvrđivanje spoljnih granica kontinentalnog pojasa pomoću geografskih koordinata.
Države koje su potpisnice Konvencije dostavljaju svoje podatke Komisiji UN za granice kontinentalnog pojasa, a granice utvrđene na osnovu preporuka Komisije postaju konačne i obavezujuće.
Pošto SAD nisu članica Konvencije, ne mogu da koriste ovaj postupak na isti način kao države koje su je ratifikovale. Zbog toga su američke granice proširenog kontinentalnog pojasa jednostrano objavljene.
Zašto je ova granica važna za rudarenje morskog dna?
Morsko dno koje se nalazi izvan granica nacionalnih kontinentalnih pojaseva pripada međunarodnom području morskog dna.
Konvencija UN o pravu mora definiše to područje i njegove resurse kao zajedničko nasleđe čovečanstva, a aktivnostima u njemu upravlja Međunarodna uprava za morsko dno, čije je sedište u Kingstonu, na Jamajci.
Svaki deo morskog dna koji se nalazi unutar kontinentalnog pojasa neke države izlazi iz prostora koji podleže međunarodnom režimu upravljanja resursima morskog dna.
Ovo pitanje dobija poseban značaj zbog sve većeg interesovanja kompanija za eksploataciju metala i drugih mineralnih sirovina iz velikih okeanskih dubina.
BONUS VIDEO:
(N1info.ba/Mondo)
