- Vila Klefiš krije priču o Teodoru Klefišu, čiju je supruga pokušala da spase od smrtne kazne, i o Špicerovom dvorcu u kojem je deo prostora koristio Mika Antić.
- Dok je u Dvorcu Špicerovih deo prostora koristio Mika Antić kao svoj atelje.
Na prvi pogled, ove vile deluju kao ostaci nekih davno prošlih vremena, građevine koje su nekada bile simbol bogatstva, moći i ugleda, a danas se bore sa zaboravom. Iza njihovih fasada, međutim, kriju se sudbine ljudi koji su ostavili trag u istoriji svojih gradova, porodične priče prekinute ratovima i političkim promenama, ali i detalji koji bi lako mogli da posluže kao inspiracija za filmski scenario.
Od Jagodine, preko Beočina, do malog vojvođanskog mesta Vlajkovac, ova tri zdanja podsećaju na to koliko je bogato arhitektonsko nasleđe Srbije, ali i koliko lako ono može da bude prepušteno propadanju.
1. Dvorac Špicerovih u Beočinu: Raskošna rezidencija u kojoj su snimani filmovi
Na obroncima Fruške gore, u Beočinu, nalazi se zdanje koje bi, da je sačuvano u svom nekadašnjem sjaju, lako moglo da bude jedna od najlepših turističkih atrakcija ovog kraja. Dvorac Špicerovih, poznat i kao Stari dvorac, nekada je bio simbol bogatstva porodice povezane sa beočinskom cementarom. Danas je, međutim, mnogo poznatiji po svojoj zapuštenosti nego po raskoši koja ga je nekada krasila.
Gradnja dvorca počela je 1892. godine, a završena je krajem 19. veka. Podignut je za porodicu Eduarda, odnosno Ede Špicera, jednog od suvlasnika beočinske fabrike cementa. Ovo nije bila obična porodična kuća. Dvorac je zamišljen kao reprezentativna rezidencija, sa arhitekturom koja spaja elemente romanike, gotike, renesanse i baroka sa tada modernom secesijom. Upravo ta kombinacija čini ga posebnim među istorijskim građevinama u Srbiji.
Autorstvo projekta najčešće se pripisuje mađarskom arhitekti Imreu Štajndlu, poznatom i po projektu zgrade mađarskog parlamenta u Budimpešti, mada se u pojedinim izvorima kao mogući autor navodi i Ignac Alpar. Unutrašnjost je nekada bila jednako impresivna kao i fasada. Centralnim holom dominiralo je monumentalno stepenište, dok su enterijer krasili veliki vitraž, dekorativna drvena tavanica i upečatljiv kamin izrađen od čuvene žolnai keramike iz Pečuja. U okruženju dvorca nalazio se uređen park sa fontanama i brojnim ukrasnim elementima, a stariji meštani pamte i životinje koje su se slobodno kretale kompleksom, među njima jelene, srne i paunove.
Takva slika raskoši nije trajala zauvek. Porodica Špicer napustila je Beočin pred Drugi svetski rat i otišla u Nemačku. Tokom rata u dvorcu je bila smeštena nemačka vojna komanda, a nakon završetka sukoba zgrada je nacionalizovana. U decenijama koje su usledile, menjala je namene: bila je dom kulture, biblioteka, radio-stanica, škola, a kasnije i restoran poznat širom tadašnje Jugoslavije.
Zanimljiv detalj iz istorije ovog zdanja jeste i to što je deo prostora koristio pesnik Miroslav Mika Antić kao slikarski atelje.
Dvorac je, osim toga, privlačio i filmske ekipe. U njemu su snimani pojedini domaći filmovi, a poslužio je i kao lokacija za ostvarenje "Crna mačka, beli mačor" Emira Kusturice. Prema dostupnim zapisima, u njemu su snimani i kadrovi filma "Ratnici", u kojem je igrao Klint Istvud.
Od mesta okupljanja, kulture i zabave, dvorac je tako postao filmska kulisa, a potom i simbol zapuštenog nasleđa. Tokom osamdesetih godina prošlog veka izgubio je svoju namenu, nakon čega je propadanje postajalo sve vidljivije. Oštećenja su se širila, delovi konstrukcije su propadali, a nekadašnji sjaj zamenili su prazni hodnici i razrušeni enterijer. Špicerov dvorac proglašen je spomenikom kulture 1997.godine, ali ni status zaštićenog dobra nije bio dovoljan da ga sačuva od dugogodišnjeg propadanja. Poslednjih godina pokretane su inicijative za njegovo očuvanje, a 2026. godine u Beočinu je predstavljena i virtuelna rekonstrukcija dvorca, koja omogućava da se sagleda kako je zdanje nekada izgledalo.
2. Vila Klefiš u Jagodini: Industrijalac osuđen na smrt, a potom rehabilitovan
U Ulici Kapetana Koče u Jagodini nalazi se vila koja je nekada bila dom jedne od značajnih industrijskih porodica ovog grada. Danas poznata kao vila Klefiš, ova građevina iz tridesetih godina prošlog veka čuva priču o usponu preduzetništva, posleratnim konfiskacijama i čoveku čija je sudbina decenijama ostala povezana sa jednim od poznatih imena jagodinske industrije.
Porodica Klefiš stigla je u Jagodinu iz Italije 1901. godine. Prvi je došao Pijetro Klefiš, koji je dobio koncesiju za proizvodnju i izvoz jaja i živine. Njegov sin Teodor nastavio je da razvija porodični posao, uvodeći proizvodnju kobasica i salama prema recepturama italijanskih majstora. Posao se širio, a porodična fabrika postala je važan deo privrednog života grada. Upravo uz nju Teodor je tridesetih godina prošlog veka podigao reprezentativnu porodičnu rezidenciju, koja je trebalo da odražava položaj i uspeh porodice.
Vila je građena od opeke i armiranog betona, a njena arhitektura odlikuje se elementima postakademizma i neorenesanse. Posebnu pažnju privlači centralni ulaz, obložen mermerom i uokviren stubovima sa stilizovanim dorskim kapitelima. Lučniprozori i dekoracije na fasadi dodatno naglašavaju izgled građevine, koja se i danas izdvaja od okolnih objekata.
Ipak, najdramatičniji deo priče počinje 1945. godine. Teodor Klefiš uhapšen je početkom te godine, a vojni sud ga je 26. aprila osudio na smrt, uz konfiskaciju celokupne imovine i gubitak građanske časti. Optužen je, između ostalog, za saradnju sa okupatorom i uništavanje i pljačku narodne i državne imovine. Klefiš je, sa svoje strane, tvrdio da je tokom okupacije nastojao da održi rad fabrike i da je zaposlene plaćao u skladu sa propisima.
Njegova supruga Lujza nije odustala od pokušaja da mu spase život. U junu 1946. podnela je molbu za pomilovanje, uz izjavu koju je potpisalo 380 građana Jagodine i okoline. Oni su svedočili o njegovom dobrom glasu i pomoći koju je pružao ljudima.
Smrtna kazna je potom preinačena u deset godina zatvora, a Klefiš je 1948. godine amnestiran. Ipak, oslobađanje od daljeg izdržavanja kazne nije značilo i povratak imovine. Fabrika i ostala imovina ostale su konfiskovane, a Teodor se vratio u Italiju, gde je preminuo 1960. godine. Njegova priča dobila je još jedan epilog 2007. godine, kada ga je Okružni sud u Jagodini rehabilitovao. Potomci porodice kasnije su pokrenuli postupak restitucije.
Vila Klefiš danas je zaštićena kao spomenik kulture, ali njena sudbina pokazuje koliko istorija jedne građevine može da bude isprepletana sa istorijom čitavog grada. Iz porodičnog preduzeća koje je Pijetro Klefiš osnovao početkom 20. veka razvijala se industrijska tradicija iz koje će nastati i mesna industrija Juhor. Tako je porodična kuća ostala svedok vremena u kojem su se menjali vlasnici, politički sistemi i privredne prilike, dok je priča o čoveku koji je stajao iza njenog nastanka nastavila da živi.
3. Dvorac Bisingen u Vlajkovcu: Plemićka rezidencija koja je u porodicu stigla kao miraz
Na ulazu u Vlajkovac, nedaleko od Vršca, nalazi se dvorac Bisingen, zdanje koje svedoči o vremenu kada su se u ovom delu Banata gradile raskošne rezidencije imućnih zemljoposednika i plemićkih porodica. Dvorac je podignut 1859. godine, a njegov prvi vlasnik bio je grof Đerđ Močonji, koji ga je sagradio na svom imanju. Ipak, priča o ovom zdanju postaje posebno zanimljiva nekoliko decenija kasnije, kada je promenilo porodicu kojoj je pripadalo.
Godine 1888. grofica Georgina Močonji udala se i dvorac sa imanjem donela u miraz porodici Bisingen-Nipenburga, poznatoj austrougarskoj plemićkoj porodici. Tako je rezidencija promenila vlasnika, ali je ostala u rukama aristokratske porodice sve do Drugog svetskog rata.
Dvorac je sagrađen kao elegantna, reprezentativna građevina, okružena zelenilom i imanjem koje je odražavalo društveni položaj njegovih vlasnika. Za razliku od nekih raskošnijih vojvođanskih dvoraca koji su građeni krajem 19. veka, Bisingen pripada ranijem periodu, kada su se na velikim posedima gradile rezidencije koje su istovremeno služile za stanovanje i predstavljanje porodičnog ugleda.
Drugi svetski rat doneo je prekretnicu i za ovu građevinu. Porodica Bisingen-Nipenburga napustila je posed, zajedno sa drugim nemačkim porodicama koje su nakon rata proterane iz južnog Banata. Kao i mnoga slična zdanja, dvorac je tako ostao bez svojih prvobitnih vlasnika, a promenjene političke i društvene okolnosti odredile su njegovu dalju sudbinu.
Danas je dvorac Bisingen zaštićen kao spomenik kulture od velikog značaja, ali njegova fizička slika ne odgovara istorijskoj vrednosti koju ima. Ipak, upravo zbog svoje istorije i položaja, Bisingen predstavlja važan deo kulturnog nasleđa Banata.
Vaše mišljenje nam je važno - ostavite nam komentar, nije potrebna registracija!
BONUS VIDEO:
(MONDO)