- Peko Dapčević je predvodio trupe u Beogradskoj operaciji 1944. i postao prvi počasni građanin prestonice.
- Pre rata je ratovao u Španiji, a potom je bio jedan od ključnih vođa Narodnooslobodilačke borbe na Neretvi i Sutjesci.
- Bio je prvi predsednik Partizana, odbio je unapređenje u generala armije i sahranjen je na običnoj parceli Novog groblja.
Na dan kada se obeležava godišnjica oslobođenja Beograda u Drugom svetskom ratu, sećanje neizbežno oživljava ime Peka Dapčevića. Komandant koji je predvodio trupe u odlučujućim bitkama za prestonicu, prvi počasni građanin Beograda i čovek čija biografija zvuči kao filmski scenario, ostao je upamćen ne samo po vojnim podvizima, već i po svojim neobičnim i skromnim životnim odlukama.
Septembra 1944. godine, Peko Dapčević je preuzeo komandu nad Prvom armijskom grupom. Pred njim je bio jasan, ali izuzetno težak zadatak – oslobođenje zapadne Srbije, Šumadije, i konačno, Beograda. Njegove trupe su u oktobru te godine izvele istorijsku Beogradsku operaciju, čime je stavljena tačka na nacističku okupaciju glavnog grada i slomljen otpor okupatora. U znak zahvalnosti za ovaj herojski podvig, Dapčević je tačno godinu dana kasnije, u oktobru 1945. godine, proglašen za prvog počasnog građanina Beograda.
Od španskih rovova do Neretve i Sutjeske
Vojnička karijera ovog rođenog Cetinjanina, koji potiče iz svešteničke porodice, počela je daleko od domovine. Kao dvadesetogodišnjak i student prava pridružio se Komunističkoj partiji, a 1937. godine odlazi u Španski građanski rat. Boreći se protiv Frankovih snaga, više puta je ranjavan (dva puta u glavu i jednom u ruku), a nakon poraza republikanaca prošao je kroz zloglasne francuske logore iz kojih je uspeo da pobegne.
Po povratku u Jugoslaviju, postao je jedan od ključnih vođa Narodnooslobodilačke borbe. Njegove jedinice, a posebno slavna Druga proleterska divizija, odigrale su presudne uloge u najpoznatijim epopejama poput bitaka na Neretvi i Sutjesci, gde se pokazao kao briljantan vojni taktičar.
Prvi predsednik Partizana, tragičan raskol u porodici i kraljevski nameštaj
Dapčevićev mirnodopski život bio je podjednako dinamičan, a pojedini detalji danas zvuče gotovo nestvarno. Malo je poznato da je upravo on, od 1945. do 1948. godine, bio prvi predsednik Košarkaškog kluba "Partizan".
Njegov privatni život neretko je intrigirao javnost. Leta 1952. godine u dubrovačkom hotelu „Ekscelzior” upoznao je glumicu Milenu Vrsajkov. Venčali su se iste godine, a kum na venčanju bio im je Milovan Đilas. Ipak, visoka politika ostavila je teške rane na njegovoj porodici, nakon sukoba Jugoslavije sa Informbiroom, Pekova braća Vlado i Milutin javno su se izjasnila za sovjetsku rezoluciju, zbog čega su uhapšeni i osuđeni na višegodišnje robije.
Odbijanje najvišeg čina i običan grob
Iako je odlikovan najvišim državnim ordenjem, uključujući Orden narodnog heroja, Peko nije patio od lažnih veličina. Kada je 1985. godine, povodom 40. godišnjice oslobođenja Jugoslavije, Predsedništvo SFRJ predložilo njega i Koču Popovića za unapređenje u najviši čin – generala armije, obojica su taj predlog glatko odbila.
Preminuo je 10. februara 1999. godine u Beogradu. Iako mu je po svim zaslugama pripadalo mesto u Aleji narodnih heroja ili Aleji zaslužnih građana, Peko Dapčević je imao samo jedan zahtev – po sopstvenoj želji sahranjen je na sasvim običnoj parceli beogradskog Novog groblja.
Beograd mu se ipak odužio. Povodom 70. godišnjice oslobođenja grada (2014. godine), deo Kumodraške ulice na Voždovcu preimenovan je u Bulevar Peke Dapčevića, trajno čuvajući sećanje na komandanta čija je armija donela slobodu na beogradske ulice.
BONUS VIDEO:
