- Film Lordana Zafranovića 'Zlatni rez 42 – Djeca Kozare' otvara FEST i bavi se stradanjem civila, posebno dece, u NDH.
- Hrvatski desničari napali su film kao propagandu i upućivali pretnje glumcima, zbog čega je deo ekipe otkazao dolazak u Beograd.
Novi film proslavljenog reditelja Lordana Zafranovića "Zlatni rez 42 – Djeca Kozare" večeras otvara 53. FEST u beogradskom Sava centru, ali je i pre prve festivalske projekcije podigao ogromnu prašinu i izazvao burne reakcije na prostoru bivše Jugoslavije. Ostvarenje koje se bavi stradanjem civila, a naročito dece u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH), našlo se na meti oštrih napada hrvatskih desničara, što je rezultiralo čak i jezivim pretnjama glumačkoj ekipi.
Anatomija zla i stradanje na Kozari
Zasnovan na scenariju napisanom još 1986. godine, ovaj četvoročasovni film (od kog je napravljena i televizijska serija) vraća nas u 1942. godinu i prati tragičnu sudbinu stanovništva sa Kozare. Fokus radnje je na deci koja su nakon nemačko-ustaške ofanzive nasilno odvajana od roditelja i deportovana u logore smrti i druga stratišta širom NDH.
Reditelj kroz prizmu žrtava, ali i dželata, detaljno istražuje "anatomiju zla" - mehanizam putem kog običan čovek dolazi do tačke u kojoj prihvata i sprovodi stravične zločine nad Srbima, Jevrejima, Romima i antifašistima. Time film staje na put revizionističkim tvrdnjama ekstremne desnice da su ustaški logori bili isključivo "radni logori". Oslanjajući se na istorijske činjenice, ostvarenje podseća na podatke relevantnih svetskih i regionalnih memorijalnih institucija koje dokumentuju masovna ubistva desetina hiljada zarobljenika.
Trnovit put do platna i odbijanje u Hrvatskoj
Put do realizacije ovog ostvarenja trajao je skoro četiri decenije. Projekat je godinama nailazio na prepreke i serijska odbijanja za finansiranje od strane državnih filmskih fondova u Hrvatskoj. U jednom trenutku, nakon što je odbijen na konkursu HAVC-a, Zafranović se žalio hrvatskom premijeru Andreju Plenkoviću na politički teror, tražeći "zaštitu od samovolje kolega filmskih stvaralaca iz Hrvatske".
Zbog toga su sredstva na kraju obezbeđena iz Srbije, Republike Srpske, ali i kroz savremeni model finansiranja - prikupljanjem donacija od samih građana putem interneta, gde su gledaoci preuzeli ulogu mikroproducenata.
"Obratio sam se Srbima za pomoć jer se nisam mogao snaći u Hrvatskoj, ali tamo, kao manje-više u celoj Evropi, situacija je takva da više nema producenata koji finansiraju filmove, već sve finansira država, tako da je to prava bitka u kojoj je teško snaći se ako nisi na strani vlade. Vučja jazbina gde baciš komad mesa i svi jurnu na njega. Ko je bliže, taj izvlači bolje. Ono što sam dobio od FCS-a je oko 10 odsto finansija potrebnih za film, a sada moram da prođem kroz dugu i mukotrpnu potragu za daljim izvorima", rekao je svojevremeno Zafranović.
Upravo je činjenica da su film finansirale srpske institucije poslužila kao jedan od glavnih okidača za orkestrirane napade ekstremnih desničara u Hrvatskoj.
Optužbe za propagandu, pretnje glumcima i pozivi na bojkot
Iako još niko od kritičara nije pogledao film, u delu hrvatske javnosti on je unapred etiketiran kao "velikosrpska propaganda", "mitomanija" i "istorijski falsifikat". Protivnici ostvarenja tvrde da se njime prekraja istorija i da se odgovornost zločinačkog ustaškog režima pripisuje celokupnom tadašnjem hrvatskom društvu i državi.
Jedan od glasnijih kritičara filma, Luka Šarić, posebno je napao Renea Bitorajca zbog učešća u projektu, nazivajući ostvarenje propagandnim i istorijski falsifikovanim.
"Rene Bitorajac, koji se prodaje pod zagrebačkog dečka koji navija za hrvatsku nogometnu reprezentaciju i Dinamo, a njegove usluge plaća i Ožujsko, glumi u velikosrpskom propagandnom uratku i povijesnom falsifikatu koji su sufinancirale Vučićeva i Dodikova vlast", napisao je Šarić.
On je u nastavku osporio način na koji se u srpskoj kinematografiji obrađuju teme iz Drugog svetskog rata i pozvao na bojkot proizvoda koje Bitorajac reklamira.
Sličan stav izneo je i Dominik Alpeza, koji je film nazvao "srpskom državnom propagandom", kritikovao Bitorajčevo učešće i pozvao publiku da projekat bojkotuje.
Ova zapaljiva revizionistička retorika na društvenim mrežama brzo je eskalirala u otvorene pretnje. Hrvatski glumci koji igraju u filmu našli su se na udaru surovih uvreda. Ekstremisti su pozivali na njihov izgon iz zemlje, nazivali ih "navodnim Hrvatima", a mogle su se pročitati i stravične pretnje o "bacanju u jamu".
Pored pretnji po fizičku bezbednost, upućeni su i masovni pozivi na bojkot komercijalnih proizvoda i velikih kompanija koje ovi glumci reklamiraju na hrvatskom tržištu. Zbog ovakve atmosfere linča i ozbiljnih bezbednosnih pritisaka, deo hrvatske glumačke ekipe bio je primoran da otkaže svoj dolazak na večerašnju beogradsku premijeru, izbegavajući prolazak crvenim tepihom.
Nakon večerašnjeg otvaranja FEST-a, film će već sutradan biti prikazan u Banjaluci, dan uoči tamošnjih izbora, što mu daje i dodatnu političku dimenziju i kontekst, dok se kasnije očekuje i zagrebačka premijera. Za sada je izvesno samo jedno - ostvarenje o krvavoj prošlosti uspelo je da otvori stare regionalne rane i pre nego što su se svetla u bioskopskoj sali prvi put ugasila.
Oglasilo se Udruženje logoraša i potomaka "Jasenovac"
Podsetimo, Udruženje logoraša i potomaka "Jasenovac" izdalo je danas zvanično saopštenje u kom najoštrije osuđuje napade i pretnje upućene reditelju Zafranoviću i glumcima njegovog novog filma "Zlatni rez 42 – Djeca Kozare".
"Udruženje logoraša i potomaka „Jasenovac“ najoštrije osuđuje napade i hajku koja se vodi protiv reditelja Lordana Zafranovića i glumaca njegovog novog filma. Pritisci na Lordana Zafranovića, koji decenijama pokušava da osvesti hrvatski narod o istorijskim činjenicama i genocidu počinjenom u NDH, predstavljaju direktan pokušaj zastrašivanja, nastavak ustaško-klerikalne politike, genocida i sistematskog revizionizma. Napad na one koji prenose istinu jeste pokušaj ućutkivanja svih koji podsećaju na najstrašniji genocid počinjen u istoriji ljudske civilizacije", navedeno je.
Ceo tekst saopštenja možete pročitati ovde.
Ko je Lordan Zafranović i zašto je morao da napusti Hrvatsku
Lordan Zafranović jedan je od najznačajnijih i najkontroverznijih jugoslovenskih i hrvatskih reditelja i scenarista. Kao deo čuvene "Praške škole", režiju je završio na prestižnoj akademiji FAMU u Pragu, a njegov opus posebno je obeležen temama fašizma, ustaških zločina i stradanja tokom Drugog svetskog rata. Njegovo najpoznatije ostvarenje je kultni film "Okupacija u 26 slika" iz 1978. godine, koji je osvojio brojne nagrade.
Zafranović je Zagreb i Hrvatsku napustio tokom leta 1991. godine, uoči izbijanja otvorenog ratnog sukoba. Prema njegovim kasnijim svedočenjima, odlasku su prethodili politički pritisci i pretnje, dok je dodatne kontroverze izazvao njegov odnos prema temi Jasenovca. Tokom osamdesetih snimio je dokumentarni film "Krv i pepeo Jasenovca", a potom je ušao u javnu polemiku sa Franjom Tuđmanom oko pitanja broja žrtava tog logora. U vreme odlaska iz Hrvatske završavao je i film "Zalazak stoljeća / Testament L. Z.", posvećen suđenju ustaškom ministru Andriji Artukoviću i istoriji NDH.
Prema Zafranovićevom svedočenju, jedan od tadašnjih rukovodilaca televizije upozorio ga je da ima svega 24 sata da napusti zemlju, tvrdeći da mu je život ugrožen. Režiser je tada u automobil spakovao filmske negative kako bi ih sačuvao i preko Slovenije, Austrije i Francuske otišao u Češku.
Naredne godine proveo je uglavnom u Parizu i Beču, a potom se trajno nastanio u Pragu, gde je radio i kao profesor na FAMU. Iako se kasnije ponovo vraćao u Hrvatsku i koristio stan u Zagrebu, svoje novije filmske projekte uglavnom je realizovao u saradnji sa produkcijama iz Srbije i regiona.
BONUS VIDEO: